Typography คืออะไร? ตัวอักษรบนปกเพลงบอกตัวตนศิลปินก่อนเสียงเพลง

งานวิจัยของ Brumberger ที่ให้ผู้อ่านประเมินแบบอักษร 15 แบบ พบว่าคนให้บุคลิกกับตัวอักษรได้จริง โดยจัดกลุ่มได้เป็นความสง่างาม ความตรงไปตรงมา และความเป็นมิตร (Brumberger, 2003) [ดูหน้างานวิจัย]. งานนี้ไม่ได้ทดสอบปกเพลง และไม่ได้บอกว่าทุกคนรู้สึกเหมือนกัน แต่เป็นหลักฐานว่า Typography ไม่ได้เป็นกลาง ตัวอักษรมีน้ำเสียงของมันเอง

สำหรับศิลปิน นั่นแปลว่าชื่อบนปกซิงเกิลกำลังพูดอะไรบางอย่างอยู่แล้ว ก่อนที่ใครจะกดฟัง บทความนี้อธิบายว่า Typography คืออะไร ต่างจากฟอนต์ยังไง ตัวอักษรบอกบุคลิกได้อย่างไร และศิลปินอิสระควรเลือกและจัดวางตัวอักษรบนปกกับฟีดยังไง

Typography คืออะไร?

Britannica นิยาม typography ว่าเป็นการออกแบบหรือเลือกรูปแบบตัวอักษรเพื่อจัดเป็นคำ ประโยค และบล็อกข้อความ (Encyclopaedia Britannica) [อ่านนิยามฉบับเต็ม]. Interaction Design Foundation ขยายความว่ามันครอบคลุมการเลือกแบบอักษร ขนาด ช่องไฟ สี และการจัดวาง รวมถึงลำดับความสำคัญของข้อความ [อ่านบทความของ IxDF]

พูดให้ง่ายที่สุด Typography ไม่ใช่คำถามว่า “ใช้ฟอนต์อะไร” แต่คือคำถามว่า “ตัวอักษรทั้งหมดบนภาพนี้ทำงานร่วมกันยังไง” ปกเพลงที่ใช้ฟอนต์สวยแต่ชื่อศิลปินเล็กเกินอ่าน ถือว่า Typography ยังไม่ทำงาน

คำที่เกี่ยวข้อง ควรรู้ก่อนอ่านต่อ

Typeface กับ Font ต่างกันยังไง?

Adobe อธิบายว่า typeface คือชุดแบบตัวอักษรที่มีรูปลักษณ์ร่วมกัน ส่วน font คือชุดอักขระในรูปแบบเฉพาะ เช่น Adobe Garamond Bold (Adobe Help Center) [ดูคำอธิบายของ Adobe]. ในศัพท์การพิมพ์ดั้งเดิม font ยังหมายถึงขนาด น้ำหนัก และสไตล์ที่เจาะจงด้วย แต่งานดิจิทัลวันนี้ใช้สองคำปนกันอย่างแพร่หลาย

ผลที่ตามมาสำหรับศิลปินคือ ไม่ต้องกังวลกับการใช้ศัพท์ให้ถูกเป๊ะเวลาคุยกับช่างกราฟิก สิ่งที่ควรบอกให้ชัดคือชื่อตระกูล น้ำหนัก และใช้กับส่วนไหนของภาพ เช่น “ชื่อศิลปิน ใช้ตระกูลนี้ น้ำหนักหนา” ซึ่งสื่อสารได้ตรงกว่าการพูดว่า “ฟอนต์เท่ๆ”

Typography บอกบุคลิกศิลปินได้ยังไง?

Henderson และทีมวิจัยเสนอ 6 มิติของการออกแบบตัวอักษร ได้แก่ elaborate, harmony, natural, flourish, weight และ compressed เพื่อใช้อธิบายว่าตัวอักษรสร้างความประทับใจแบบไหน เช่น น่าไว้วางใจหรือโดดเด่น (Henderson et al., 2004, Journal of Marketing) [ดูหน้างานวิจัย]. อีกงานหนึ่งของ Juni และ Gross ให้นักศึกษา 102 คนอ่านบทเสียดสี 2 เรื่องที่จัดด้วย Times New Roman หรือ Arial พบว่าฉบับ Times New Roman ถูกมองว่าตลกและโกรธมากกว่า (Juni and Gross, 2008) [ดูบทคัดย่อ]

ข้อจำกัดของทั้งสองงานคือเป็นภาษาอังกฤษและเปรียบเทียบจำนวนฟอนต์น้อย จึงใช้เป็นหลักฐานว่า “ตัวอักษรมีผลต่ออารมณ์” ไม่ใช่สูตรตายตัวสำหรับปกเพลงไทย แนวคิดที่ใช้ได้จริงในค่ายคือการจับคู่ลักษณะตัวอักษรกับเรื่องที่ศิลปินอยากเล่า

คุณฟิล์ม ธนารีย์ ศุภศรี (xerocroma) Senior Graphic Designer และ Art Director จาก YUPP! Entertainment สอนไว้ในคอร์ส สร้าง Visual Identity ให้ทุก Platform จดจำ ว่า รูปทรงของฟอนต์เล่าเรื่องราวและนิสัยของศิลปินได้ลึกกว่าที่คิด ฟอนต์ทรงคลาสสิกเล่าความเรียบร้อย ฟอนต์ไม่มีหัวเส้นหนาคมเล่าความล้ำสมัย และฟอนต์ที่บิดเบี้ยวเล่าความดิบ

ฟอนต์ไทยแบบมีหัวกับไม่มีหัว เลือกยังไง?

Google Fonts แยกฟอนต์ตระกูล Noto ไทยออกเป็นสองกลุ่ม แบบมีหัวออกแบบมาเพื่อการอ่านข้อความยาว ส่วน Noto Sans Thai แบบไม่มีหัวเหมาะเป็นพิเศษกับพาดหัว บรรจุภัณฑ์ และโฆษณา (Google Fonts, Noto) [ดูคำแนะนำการใช้งาน]. สำหรับปกเพลงที่มีแต่ข้อความสั้น แบบไม่มีหัวจึงเป็นจุดตั้งต้นที่ปลอดภัย

ส่วนเรื่องที่ว่าแบบมีหัวอ่านง่ายกว่าไหม งานของ ATypI ที่ศึกษาการมองเห็น การอ่าน และการรับรู้ 3 ส่วน สรุปว่าผู้อ่านทุกวัยรับรู้ว่าแบบมีหัวอ่านง่ายกว่าในข้อความหนาแน่น แต่ผลการอ่านโดยรวมไม่ได้เปลี่ยนเพราะการมีหัว (ATypI, The Contemporary Effects of Thai Loops) [อ่านบทคัดย่อ]. เพราะฉะนั้นอย่าตัดสินใจจากความเชื่อว่า “แบบไหนอ่านเร็วกว่า” ให้ตัดสินจากบุคลิกที่อยากสื่อและขนาดที่คนอ่านบนมือถือ

Typography บนปกควรใช้ฟอนต์กี่ชุด และจัดลำดับสายตายังไง?

Adobe Express แนะนำให้เลือก 1 หรือ 2 ฟอนต์ที่เข้ากันและใช้อย่างสม่ำเสมอ ถ้าใช้ชุดเดียวก็เปลี่ยนน้ำหนักหรือสไตล์เพื่อสร้างความต่างได้ (Adobe Express) [ดูคำแนะนำ]. คอร์สของเราสอนตรงกัน คือในหนึ่งโปรเจกต์ควรมีชุดฟอนต์หลักไม่เกิน 1 ถึง 2 ชุด โดยแยกเป็นฟอนต์พาดหัวและฟอนต์เนื้อความ แล้วใช้ตระกูลเดียวกันกับงานอาร์ตเวิร์กทุกชิ้น

เรื่องลำดับสายตา Nielsen Norman Group แนะนำให้จัดองค์ประกอบสำคัญให้ถูกเห็นก่อนด้วยขนาด ความต่าง และการจัดกลุ่ม และยกตัวอย่างว่าไม่ควรเกิน 3 ระดับขนาด (Nielsen Norman Group, 2021) [อ่านบทความ]. นำมาปรับกับปกซิงเกิลสี่เหลี่ยมจัตุรัส 1:1 ได้ตรงๆ

หาฟอนต์ที่ใช้ได้ถูกกฎหมายจากไหน?

Google Fonts ระบุไว้ใน FAQ ว่าใช้ได้ในงานเชิงพาณิชย์ ทั้งโลโก้ สิ่งพิมพ์ เว็บไซต์ และแอป แต่ไม่ใช่ทุกตระกูลใช้สัญญาอนุญาตเดียวกัน ส่วนใหญ่เป็น SIL Open Font License แต่มี Apache และ Ubuntu Font License ด้วย จึงต้องตรวจหน้า license ของฟอนต์ที่เลือกก่อนแจกจ่ายหรือดัดแปลงไฟล์ (Google Fonts FAQ) [ดู FAQ]

ฟอนต์ไทยฟรีสำหรับงานพาณิชย์มีให้เลือก เช่น ตระกูล Prompt ที่ Cadson Demak พัฒนาภายใต้ OFL ตามที่ผู้พัฒนาอธิบายไว้ (Cadson Demak) [อ่าน FAQ]. ข้อควรระวังคือ อย่าเหมาว่าฟอนต์ทุกตัวของผู้พัฒนาเดียวกันใช้สิทธิ์เหมือนกัน และเก็บชื่อกับเวอร์ชันของฟอนต์ที่ใช้ไว้ใน Style Guide ทุกครั้ง

ปกเพลงสองแบบ ใช้ Typography ต่างกันยังไง?

ตัวอย่างสมมติสองปกที่ต้องการอารมณ์ตรงข้ามกัน เพื่อให้เห็นว่าการตัดสินใจเรื่องแบบอักษร น้ำหนัก ช่องไฟ และตำแหน่ง ให้ผลต่างกันอย่างไร

ทั้งสองปกใช้ฟอนต์ไม่เกิน 2 ชุด และจัดลำดับสายตาไม่เกิน 3 ระดับเหมือนกัน ที่ต่างคือบุคลิกที่เลือกจากคีย์เวิร์ดอารมณ์ ไม่ใช่เลือกจากความชอบส่วนตัว

Typography พลาดตรงไหนบ่อย?

ใช้ฟอนต์เยอะเกินไป ปกที่ผสมสามสี่ฟอนต์ทำให้ไม่รู้ว่าอะไรคือเสียงหลัก ลดเหลือพาดหัวหนึ่งชุดกับเนื้อความหนึ่งชุด

ตั้งชื่อศิลปินเล็กเกินอ่านบนมือถือ ปกเพลงถูกย่อเหลือไม่กี่ร้อยพิกเซลบนแอป ลองย่อปกที่ออกแบบเสร็จให้เล็กเท่าไอคอน ถ้ายังอ่านชื่อออกแปลว่าผ่าน

เลือกฟอนต์ตามกระแสแล้วไม่ตรงกับเพลง ฟอนต์ที่ใช้กันทั่วเดือนนี้อาจเล่าเรื่องที่ไม่ใช่ของศิลปิน ให้ย้อนไปเช็กกับคีย์เวิร์ดอารมณ์ 5 คำก่อน

ไม่จดชื่อและเวอร์ชันของฟอนต์ พอส่งงานให้ทีมหรือเปลี่ยนเครื่อง ฟอนต์ที่ใช้อยู่อาจหาย งานจึงเพี้ยนไปทั้งชุด

สรุป

Typography คือการตัดสินใจเรื่องตัวอักษรทั้งหมดบนภาพ ไม่ใช่แค่การเลือกฟอนต์ ตัวอักษรมีบุคลิกของมันเอง ศิลปินจึงควรเลือก 1 ถึง 2 ชุดที่ตรงกับคีย์เวิร์ดอารมณ์ จัดลำดับสายตาไม่เกิน 3 ระดับ และจดชื่อกับเวอร์ชันของฟอนต์ไว้ใน Style Guide

ขั้นแรกที่ลองได้วันนี้คือ เปิดปกเพลงล่าสุดของตัวเอง ย่อให้เล็กเท่าไอคอนบนแอปฟังเพลง แล้วดูว่ายังอ่านชื่อได้ไหม เรื่องอัตลักษณ์ภาพโดยรวมอ่านต่อได้ที่ Brand Identity คืออะไร และเรื่องสีอ่านที่ Color Palette คืออะไร

อยากเลือกฟอนต์และสร้างระบบภาพให้ศิลปินเอง เริ่มจากคอร์สไหน?

ผู้สอนคือ คุณฟิล์ม ธนารีย์ ศุภศรี (xerocroma) Senior Graphic Designer และ Art Director จาก YUPP! Entertainment ที่ดูแลอัตลักษณ์ภาพและ Art Direction ให้ศิลปินอย่าง MILLI, GALCHANIE, Flower.far และ MARQUISE ตารางนี้ช่วยเลือกคอร์สตามจุดที่คุณอยู่

ทั้ง 3 คอร์สอยู่ในซีรีส์ Sound to Sight by YUPP! ซื้อรวมเป็นแพ็กเกจ 1,290 บาท จ่ายครั้งเดียว กลับมาทบทวนได้ตลอด ไม่จำกัดเวลาและจำนวนครั้ง และทุกคอร์สมี Certificate เมื่อเรียนจบและผ่านเกณฑ์ที่กำหนด ถ้าอยากเลือกดูคอร์สอื่นเพิ่ม ไปที่ หน้ารวมคอร์ส Collab by FutureSkill

ขอบคุณข้อมูลจาก Brumberger (2003), Henderson et al. (2004), Juni and Gross (2008), Encyclopaedia Britannica, Adobe, Interaction Design Foundation, Google Fonts, ATypI และ Nielsen Norman Group